Karadeniz'de tırmanan gerilim, denizcilik güvenliği açısından endişe verici yeni bir boyut kazandı. Geçtiğimiz hafta Ukrayna insansız deniz araçları (SİDA) tarafından Türkiye'nin Münhasır Ekonomik Bölgesi'nde vurulan ve yaptırımlar listesinde yer alan Kairos adlı tanker, kötü hava koşulları nedeniyle Bulgaristan karasularına sürüklendi. Bulgaristan Ulaştırma Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada, geminin kurtarılmasına yönelik operasyonun hava koşullarının iyileşmesine kadar askıya alındığı bildirildi.
Olayların Kronolojisi
Kairos tankeri, Mısır'dan Rusya'ya seyir halindeyken Karadeniz'in uluslararası sularında Ukrayna donanmasına bağlı insansız deniz araçlarının saldırısına maruz kaldı. Türkiye Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nın açıklamalarına göre, gemide meydana gelen patlama sonrasında yangın çıktı ve mürettebat tahliye edildi. Söz konusu saldırı, Ukrayna'nın Rusya'nın petrol ihracatını hedef alan sistematik operasyonlarının bir parçası olarak değerlendirilmektedir.
Tanker, 5 Aralık Cuma günü Bulgaristan deniz trafik kontrol hizmetleri tarafından tespit edildi. Ancak gemi, yapılan çağrılara yanıt vermedi. Ankara Deniz Koordinasyon Merkezi ve bölgeden geçen gemilerle kurulan temas sonucunda, Kairos'un güvertesinde 10 kişinin bulunduğu teyit edildi. Mürettebat akabinde tahliye talebinde bulundu.
Bulgar sahil güvenlik birimleri ve donanmaya ait bir helikopter yardım için bölgeye sevk edildi. Ancak tanker, Ahtopol tatil beldesinin yaklaşık bir deniz mili (1,9 kilometre) doğusunda demirledi ve hareketini durdurdu. Şiddetli rüzgârlar nedeniyle gemi sürekli gözetim altında tutulmaktadır.
Kurtarma Operasyonunun Detayları
Bulgaristan Ulaştırma Bakanlığı'nın açıklamasına göre, sahil güvenliğe bağlı uzman ekipler gemiye ulaşmak üzere hazır beklemektedir. Ayrıca iki hava aracı da hava koşullarının düzelmesiyle birlikte operasyona katılmak üzere konuşlandırılmıştır. Mevcut durumda Karadeniz'deki olumsuz meteorolojik şartlar, kurtarma faaliyetlerinin güvenli bir şekilde icra edilmesini engellemektedir.
Kairos'un yaptırımlar listesinde yer alan bir gemi olması, kurtarma operasyonunun hukuki boyutunu da karmaşık hale getirmektedir. Avrupa Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri tarafından Rusya'ya uygulanan yaptırımlar kapsamında, belirli gemilere liman hizmeti verilmesi, sigorta sağlanması ve teknik destek sunulması yasaklanmıştır. Bu durum, Bulgar makamlarının insani yükümlülükleri ile uluslararası yaptırım rejimine uyum sağlama zorunluluğu arasında hassas bir denge kurmasını gerektirmektedir.
Gölge Filo ve Karadeniz Güvenliği
Kairos tankeri, uluslararası kamuoyunda "gölge filo" (shadow fleet) olarak adlandırılan gemi grubunun bir parçası olarak tanımlanmaktadır. Gölge filo, Batılı ülkelerin Rusya'ya uyguladığı yaptırımları aşmak amacıyla kullanılan, genellikle eski, standart altı ve belirsiz mülkiyet yapısına sahip gemilerden oluşmaktadır. Bu gemiler, çoğunlukla P&I kulübü sigortasından yoksun şekilde faaliyet göstermekte ve uluslararası denizcilik standartlarını karşılamamaktadır.
Ukrayna, Rusya'nın petrol gelirlerini hedef alan stratejik bir yaklaşım benimsemiştir. Karadeniz'deki insansız deniz araçları operasyonları, bu stratejinin kritik bir unsurunu oluşturmaktadır. Kiev yönetimi, Rusya'nın savaş ekonomisini finanse eden petrol ihracatını sekteye uğratmayı amaçlamaktadır. Ancak bu operasyonlar, bölgesel denizcilik güvenliği açısından ciddi kaygılara yol açmaktadır.
Türkiye'nin Tutumu ve Bölgesel Endişeler
Salı günü, Türk kıyılarında ayçiçek yağı yüklü Rus bayraklı başka bir tanker daha SİDA saldırısına maruz kaldı. 13 kişilik mürettebatın zarar görmediği açıklandı. Bu ardı ardına yaşanan olaylar, Karadeniz'in bir çatışma alanına dönüşme riskini gözler önüne sermektedir.
Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Çarşamba günü yaptığı açıklamada bu saldırıları "son derece ürkütücü" olarak nitelendirdi. Bakan Fidan, Rusya bağlantılı tankerlere yönelik saldırıların bölgedeki herkesin güvenliğini tehdit ettiğini ve Ukrayna savaşının yayılım alanının genişlediğini ortaya koyduğunu vurguladı.
Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi kapsamında Karadeniz'e geçişi düzenleyen kilit ülke konumundadır. Ankara, çatışmanın başından bu yana tarafsız bir tutum sergilemeye çalışmakta, ancak kendi münhasır ekonomik bölgesinde gerçekleşen saldırılar, bu dengeyi zorlaştırmaktadır.
Deniz Hukuku Perspektifi
Uluslararası deniz hukuku açısından değerlendirildiğinde, söz konusu olaylar birçok karmaşık meseleyi gündeme getirmektedir. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) kapsamında, kıyı devletlerinin münhasır ekonomik bölgelerinde seyrüsefer özgürlüğü ilkesi geçerlidir. Ancak bu özgürlük, kıyı devletinin egemen haklarına ve yetkilerine saygı gösterilmesi koşuluna bağlıdır.
Tehlike altındaki gemilere yardım yükümlülüğü, deniz hukukunun temel ilkelerinden birini oluşturmaktadır. Denizde Can Emniyeti Uluslararası Sözleşmesi (SOLAS) ve Denizde Arama ve Kurtarma Uluslararası Sözleşmesi (SAR) hükümleri uyarınca, devletler tehlike altındaki kişilere yardım etmekle mükelleftir. Bu yükümlülük, geminin yaptırım listesinde bulunmasından bağımsız olarak geçerliliğini korumaktadır.
Bununla birlikte, insansız deniz araçlarının ticari gemilere karşı kullanılması, silahlı çatışma hukuku ve deniz hukuku arasındaki gri alanları belirginleştirmektedir. Bu saldırıların meşruiyeti, orantılılık ilkesi ve sivil deniz trafiğine etkileri, uluslararası hukuk çevrelerinde yoğun tartışmalara konu olmaktadır.
Sonuç ve Değerlendirme
Kairos tankeri vakası, Karadeniz'deki güvenlik dinamiklerinin ne denli kırılgan bir hal aldığını somut biçimde ortaya koymaktadır. Rusya-Ukrayna savaşının deniz boyutu, ticari denizcilik faaliyetlerini doğrudan etkiler hale gelmiştir. Gölge filo gemilerine yönelik operasyonlar, yaptırım rejiminin etkinliğini artırma potansiyeli taşımakla birlikte, bölgesel istikrar ve masum geçiş hakları açısından ciddi soru işaretleri doğurmaktadır.
Bulgaristan'ın Kairos tankerini kurtarma operasyonu, insani gereklilikler ile uluslararası yaptırım yükümlülüklerinin kesiştiği hassas bir noktada icra edilmektedir. Hava koşullarının iyileşmesiyle birlikte operasyonun nasıl sonuçlanacağı, hem denizcilik camiası hem de uluslararası toplum tarafından yakından takip edilecektir.
