Gürcistan, 6 Nisan 1991'de baðýmsýzlýðýný ilan etmiþ olup Abhazlar da baðýmsýzlýk için 1994'e kadar beklemiþtir. Bugüne kadar sadece Rusya ve Nikaragua Abhazya'yý tanýmýþ olup  1995'den bu yana Gürcistan, Rusya ve Türkiye ambargo uygulamaya baþlamýþtýr. Ancak, Rusya 2008'de ambargoyu kaldýrmýþ olup Türk ve Gürcü ambargosu sürmektedir. Türkiye Abhazya ile ticari iliþkilerini sürdürmekte, yýlda 100 milyon dolarlýk ihracat yapmakta ve ayrýca Birleþmiþ Milletlerin de desteklediði biçimde özellikle gýda taþýmasý yapmaktadýrlar (1).

Türk gemileri Trabzon Limaný'ndan Abhazya'nýn baþkenti Sohum'a giderken ya da dönerken güzergâh üzerinde Gürcistan'ýn hücum botlarýna yakalanmakta ve alýkoyulmaktadýr (1). 17 Aðustos 2009’da Gürcistan Sinop'un 96 mil açýðýnda Türk Münhasýr Ekonomik Bölgesi’nin hemen dýþýnda seyreden 2800 ton yakýt yüklü Buket adlý tankeri 13 Türk ve 4 Azeri personeli ile birlikte  karasularýný ihlal ettiði gerekçesiyle alýkoymuþ ve  Poti limanýna çekmiþtir. Türkiye sahillerinden 100 mil ötesi deniz arama kurtarmanýn sorumluluðu dahilindedir (1, 2).

Ayrýca, 20 Aðustos’ta Sohum'dan Ýstanbul'a hurda demir getiren bir yük gemisine uluslararasý sularda Sinop açýklarýnda, Gürcistan hücumbotlarý tarafýndan durdurulmuþ ve 7 mürettebatý ile birlikte gemiye el konulmuþtur. Geminin kaçýrýldýðý andan itibaren A1S cihazý kapatýlmýþtýr (1,3).

Gürcistan'ýn 15 yýlda balýkçý tekneleri de dahil 100'e yakýn Türk gemisine el koyduðu ve Gürcistan'ýn elinde þu anda 10'a yakýn Türk gemisi ve tutuklu durumda 21 personel bulunduðu belirtilmektedir (4).

Trabzon Limaný'ndan Abhazya'nýn baþkenti Sohum'a giderken ya da dönerken güzergâh üzerinde Türk gemilerini yakalanýp alýkoyulmasýnýn uluslararasý hukuk ve anlaþmalar  açýsýndan deðerlendirilmesi aþaðýda belirtilmektedir:

Yukarýda belirtildiði üzere, Sinop'un 96 mil açýðýnda uluslararasý sularda Türk Münhasýr Ekonomik Bölgesi’nin hemen dýþýnda seyreden Buket adlý tanker  Gürcistan hücumbotlarý tarafýndan karasularýný ihlal ettiði gerekçesiyle alýkoyulmuþtur.

1982 Birleþmiþ Milletler Sözleþmesi (UNCLOS)’un “Münhasýr ekonomik bölgede diðer Devletlerin haklarý ve yükümlülükleri” baþlýklý 58. Madde’sine göre “Münhasýr ekonomik  bölgede, sahili bulunsun  veya bulunmasýn,  bütün devletler, iþbu sözleþmenin  ilgili  hükümlerinde  öngörülen  þartlar  içerisinde,  “Açýk denizlerin serbestliði” baþlýklý 87.  Maddede  söz konusu  olan  seyrüsefer serbestliðinden yararlanmaktadýr. 

Ayrýca, UNCLOS’un  “Zararsýz geçiþ hakký” baþlýklý 17. ve 19.1 maddelerine göre; “Sahili  bulunsun veya bulunmasýn  bütün devletlerin gemileri karasularýndan zararsýz geçiþ hakkýndan yararlanýr.”

17. madde “Zararsýz geçiþ hakký”:

 “Ýþbu SözIeþme hükümleri saklý  kalmak üzere, sahili  bulunsun veya bulunmasýn, bütün devletlerin gemileri, karasularýndan zararsýz geçiþ hakkýndan yararlanýrlar”.

19.1. Madde "Zararsýz geçiþ":

“Geçiþ, sahildar devletin barýþýna, düzenine veya güvenliðine zarar vermedikçe zararsýzdýr”.

UNCLOS’un  “Sahildar devletin yükümlülükleri” baþlýklý 24.1 maddesine göre;  “Sahildar  devlet,  iþbu  Sözleþmede  öngörülen  haller  dýþýnda,  karasularýndan yabancý  gemilerin zararsýz  geçiþlerine  engel  olmayacak, zararsýz geçiþ haklarýný kullanmalarýný engelleyecek veya kýsýtlayacak yükümlülükler getirmeyecek, belirli bir devletin gemilerine veya belirli  bir devletten veya devlete veyahut da belirli devlet hesabýna yük taþýyan gemilere karþý hukuki veya fiili ayrým yapmayacaktýr.

UNCLOS’un  “Ziyaret Hakký” baþlýklý 110. maddesine göre; “Bir  yabancý  gemiyle karþýlaþan  bir  savaþ  gemisi  110.1 maddesinde belirtilen  konularda  ciddi  nedenler  olmadýkça,  bu  gemiyi  durdurup denetleme hakkýna sahip deðildir. UNCLOS’un 110.3 maddesine göre Þüpheler gerçekleþmezse, durdurulan geminin  þüpheleri haklý  gösterecek  hiç  bir  eylem yapmamasý  þartýyle, maruz kaldýðý her türlü zarar ve kayýp tazmin edilecektir.”

UNCLOS’un 110.1 Maddesinde belirtildiði üzere; “Geminin deniz haydutluðu yaptýðý; geminin köle ticaretine karýþtýðý;, geminin izinsiz yayýna hizmet ettiði; geminin tabiiyetsiz olduðu; veya yabancý bir bayrak çekmiþ olmasýna veya bayraðýný göstermekten kaçýnmasýna raðmen, geminin gerçekte savaþ gemisiyle ayný tabiiyette olduðu”  durumlar dýþýnda Türk gemilerinin uluslararasý sularda alýkoyulmasýnýn 1982 Deniz Hukuku Sözleþmesi UNCLOS’un ve dolayýsýyla uluslararasý hukukun ihlali olarak düþünülmektedir. Söz konusu durumlar dýþýnda uluslararasý sularda seyreden gemilere alýkoyulmasý UNCLOS’un 101. maddesinde belirtilen deniz haydutluðu kapsamýna girer.

101. madde “Deniz Haydutluðu'nun tanýmý”:

Aþaðýda sayýlan fiillerden herhangi biri deniz haydutluluðunu teþkil eder;

a) Bir özel geminin veya bir özel uçaðýn mürettebatý veya yolcularý tarafýndan:

i) Açýk denizde, bir gemiye veya uçaða veya bunlardaki kiþi veya mallara karþý;
ii)  Hiç  bir  devletin  yetkisine  tabi  olmayan  bir  yerde,  bir  gemiye  veya  uçaða,
kiþilere veya mallara karþý, kiþisel amaçlarla iþlenen her türlü yasa dýþý þiddet veya alýkoyma veya yaðma fiili;
b) Gemiye veya uçaða deniz haydudu gemi veya  uçak niteliðini  veren  olaylara  ait  bilgisi olmak kaydýyla bir geminin veya bir uçaðýn kullanýlmasýna isteyerek katýlma fiili;
c) a) ve b)  fikralarýnda tanýmlanan  fiillerin  iþlenmesini  teþvik eden  veya bunlarý kolaylaþtýrmak üzere iþlenen her fiil.

UNCLOS’un “Keyfi el koyma halinde sorumluluk” baþlýklý  106. maddesinde deniz haydudu olduðundan þüphe edilen bir gemi veya uçaða, yeter sebep olmadan el konulduðu taktirde  bu konuda el koyma iþlemini yapan devletin sorumlu olacaðýný ve gerekli zararlarý tazmin edeceði hükmü yer almaktadýr.

UNCLOS’un “Genel Hükümler- Ýyi niyet ve hakkýn kötüye kullanýlmasý” baþlýklý 300. maddesine göre “Taraf Devletler  iþbu Sözleþme hükümleri uyarýnca üstlendikleri  yükümlülükleri  iyi  niyetle  yerine getirmeli  ve  iþbu Sözleþmede  tanýnan haklarý,  yetkileri  ve  serbestileri  hakkýn kötüye   kulllanýlmasýný oluþturmayacak biçimde kullanmalýdýrlar. Aksi takdirde bir gemi ve uçaða, yeter sebep olmadan el konulduðu takdirde el koyma iþlemini yapan devlet  sorumlu olup gerekli zararlarý tazmin etmek zorundadýr.

Konuya uluslararasý anlaþmalar ve teknik açýdan da bakarsak; Uluslararasý Denizcilik Örgütü (IMO) dünya denizlerindeki güvenliði ve trafiði düzenlemek amacý ile Otomatik Tanýma Sistemi (Automatic Identification System (AIS))’ni zorunlu hale getirilmiþtir. AB müktesebatýný oluþturan, “Topluluk Gemi Trafiði Ýzleme ve Bilgi Sistemi Oluþturan 2002/59/EC Sayýlý Direktif; bir üye devlet limanýna gelen herhangi bir geminin, direktifin Ek II’sinde belirtilen zaman çizelgesine uygun olarak, IMO tarafýndan belirlenen performans standartlarýna haiz bir (AIS) cihazýný taþýmasýný zorunlu kýlmaktadýr. Buna göre; uluslararasý sefer yapan 300 groston ve üzerindeki tüm gemiler, uluslararasý sefer yapmayan 500 groston üzerindeki tüm yük gemileri ve tonajlarýna bakýlmaksýzýn tüm yolcu gemileri AIS cihazý taþýmakla yükümlüdür.

Bu yazýda konuya iliþkin 1982 Birleþmiþ Milletler Deniz Hukuku Sözleþmesi, uluslararasý anlaþmalar ve IMO  kurallarý açýsýndan genel bir deðerlendirme yapýlmýþtýr. Söz konusu sorunun bir an önce çözüme kavuþturulabilmesi için teknik ve hukuki boyutunun hukukçular ve uzmanlarca  incelenerek deðerlendirme yapýlmasýnýn  uygun olacaðý düþünülmekte olup bir an önce gerekli önlemlerin alýnmasý gerekmektedir.

Sonuç olarak, deniz ticaretinin iþleyiþini sürdürebilmek, ülkelerin ekonomisi ile bölge ve dünya barýþýný olumsuz yönde etkilememek için uluslararasý hukuk, anlaþma ve kurallarýn yerine getirilmesinin zaruri olduðu düþünülmektedir.

1. http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/12345346.asp “Türk gemilerine Gürcistan darbesi“ 11.09.2009
2. Onur, Selçuk, Perþembe Rotasý » Denizciler, Gürcistan sessizliðine tepkili.htm3. 3. 3.http://www.denizhaber.com/HABER/18581/1/Densa-Denizcilik'ten-Basin-Aciklamasi.html
4. Selma Bektaþ/Referans, 25 Aðustos 2009. http://www.referansgazetesi.com/haber.aspx?HBR_KOD=128287&KTG_KOD=443
5. Poyraz, Ö., Vira Dergisi Aðustos sayýsýndan alýnmýþtýr)http://www.denizhaber.com.tr/Yazar/dr.-ozkan-poyraz/15/otomatik-tanimlama-sistemi-ve-ab.html
6. http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetay&ArticleID=950357&Date=18.08.2009&CategoryID=77 “Gürcistan Türk akaryakýt tankerine el koydu”