Dünya ticaretinin ithal ve ihraç yüklerinin %90’dan fazla bölümü deniz yoluyla taþýnmakta olup dünyada, deniz yoluyla gerçekleþtirilen uluslararasý ticaret hacmi, her geçen gün süratle artmaktadýr. Dünya ticaretinin dörtte biri, dünya tanker trafiðinin yaklaþýk yarýsýnýn, sývýlaþtýrýlmýþ doðal gaz trafiðinin üçte ikisinin, yýlda yaklaþýk 50 000-330 000 geminin geçtiði Güneydoðu Asya’da Malaka Boðazý’ndan geçmektedir. 1996-2001 yýllarý arasýnda dünya konteynýr ticaretinin %45-50’si konteynýrlerin hareketi ve kontrolunun bilgisayarlar ile yapýldýðý 20 mega limanda elleçlenmektedir. Mega limanlar, her gün binlerce konteynýrýn elleçlenmesi nedeniyle potansiyel güvenlik tehditleri kaynaðýdýr.

Tahminlere göre, dünya deniz ticaretinin her yýl % 3,9 artacaðý varsayýlmaktadýr. Kuru yük talebinin her yýl % 4,9, petrol tankeri yük talebinin her yýl % 1,6 artmasý beklenmektedir. Konteynýr ve diðer genel yüklerin yýllýk % 6,6 büyüme oranýyla 1,6 milyar tona ulaþacaðý tahmin edilmektedir. Dünya deniz ticaret filosunun ise, yýllýk % 3,2 oranýnda büyüyeceði tahmin edilmektedir.

Dünya ticaretinin iþleyiþi dünya denizlerinin küresel güvenliði ile mümkündür. Denizcilik sektörüne yönelik baþlýca tehditler; yasadýþý uyuþturucular, yasadýþý faaliyetler, kaçak yolcular, korsanlýk ve terörizm’dir. Günümüzde korsanlýðýn tanýmý; adam kaçýrma, soygunculuk, öldürme, sabotaj, geminin kaçýrýlmasý olup korsanlýk ve terör birbiri ile örtüþmektedir. Söz konusu güvenlik tehditlerinin her birinin ayrý ayrý ele alýnýp incelenmesi gerekmektedir. 

Güvenlik uzmanlarýna göre; korsanlar genellikle ticari açýdan stratejik su yollarýnda saldýrý yapmakta olup, korsan bölgeleri Somali, Malaka Boðazý ve Crystal, Radisson Seven Seas, and Silverseas’ý içine alan Güney Çin Denizi’dir. Doðu Afrika ve Güneydoðu Asya bölgesindeki korsanlar ekonomik nedenler kadar çok olmasa da ideolojik nedenlerle de saldýrýda bulunmaktadýr. Malaka Boðazý’ndan her gün 600’den fazla uluslararasý gemi geçmekte olup,    denizciler için yüksek riskli boðazdýr. Söz konusu Boðaz’dan geçiþte, denizcilere güvenli geçiþe iliþkin gerekli tavsiyelerde bulunulduðu ancak, Doðu Afrika’dan geçiþte yetkili makamlarca hiçbir tavsiyede bulunulmadýðý belirtilmektedir. Ayrýca Malaka Boðazý gibi tanker trafiðinin geçtiði choke point olarak adlandýrýlan Cebelitarýk Boðazý ve Süveþ Kanalý da yüksek riske sahip su yollarýdýr.

Korsanlýk vakalarýnýn en fazla olduðu ve uyarý gerektiren bölgeleri aþaðýdaki þekilde ayýrabiliriz:

Güneydoðu Asya:

Bangaldeþ: Chittagong demiryerleri ve civarý
Endonezya: Belawan, Tanjong Priok (Jakarta)
Malaka Boðazlarý
Singapur Boðazlarý

Afrika ve Kýzýldeniz:

Afrika : Lagos (Nijerya) / Nigeria, Dar Es Salaam (Tanzanya) ve civarý
Aden Körfezi/Kýzýl Deniz
Somali sularý: Özellikle Doðu ve Kuzey-Doðu kýyýlarý korsan saldýrýlarý için en riskli bölgeler.

Güney ve Merkez Amerika, Karayipler

Brezilya - Santos
Peru – Callao

Uluslararasý Denizcilik Bürosu (International Maritime Board (IMB) tarafýndan hazýrlanan raporda yer alan verilere göre; 2003 yýlýnda dünyada kayýtlý 445 korsan saldýrýsýnýn üçte birinin Orta Doðu, Asya’da petrol ve ticaret merkezlerine ulaþýmýn saðlandýðý Malaka Boðazý’ný da içine alan  Endonezya sularýnda olduðunu açýklanmýþtýr. ABD ve Avrupa, konteynýrlerýn daha güvenli taþýnmasýna iliþkin çözümler getirmek için 2003 Kasým ayýnda çalýþmalara baþlamýþtýr. Dünya sularýnda 2003 yýlýnda saldýrýya uðrayan gemilerin %22’sini tanker oluþturmaktadýr. IMB’ýn yayýmlanmýþ istatistiklerine göre; 1995-1999 yýllarý arasýnda meydana gelen ortalama 233 korsanlýk vakasýna karþýn, 2003-2005 yýlýnda meydana gelen ortalama 405 korsanlýk vakasý dünyada korsanlýk olaylarýnýn gittikçe arttýðýný göstermektedir. 1992'den bu yana korsan saldýrýlarýnda yaklaþýk %40 artýþ olmuþtur.

Söz konusu rapora göre; 1995-2003 yýllarý arasýnda 2500’den fazla gemi mürettebatý rehine alýnmýþ, 1000’yakýn yaralanma, öldürme ve kaçýrma vakalarý raporlanmýþtýr. 2003 yýlýnda meydana gelen korsanlýk olaylarýnýn %60’ýndan fazlasý Endonezya, Bengaldeþ, Nijerya, Malaka Boðazý ve Hindistan’da meydana geldiði raporlanmýþtýr. Bahsi geçen raporda; korsanlarýn deniz terörizmi için potansiyel tehlike oluþturduðu ve korsanlar ile teröristlerin benzer taktikleri uyguladýklarý, dar bir coðrafi bölgede hareket ettikleri ve aralarýndaki etkileþimin gittikçe arttýðý belirtilmektedir.

Uluslararasý Denizcilik Bürosu’nun 2006 Raporu’na göre; Endenozya, Somali, Nijerya, Bengaldeþ Chittagong Limaný ve Breziya’nýn Santos limanlarýnýn en riskli korsan saldýrýsýna uðrayan bölgeler olduðu belirtilmektedir. Dünya denizlerinde ilk korsan saldýrýsý 19. yüzyýlda Kuzey Afrika’da Barbary sahillerinde olmuþtur. 1961’den günümüze kadar korsanlýk ve terör olaylarýnda artýþ olmuþtur. 2000’li yýllardaki korsanlýk ve terör olaylarýna bakarsak; 2000 yýlýnda Yemen açýklarýnda USS Cole adlý ABD savaþ gemisine teröristler bomba taþýyan bir Zodiac botu ile saldýrdý, 2002 Haziranýnda Fas’ta ticari ve askeri gemilere Cebelitarýk Boðazý’ný geçerken birkaç korsan saldýrýsý yapýldý, 2002 yýlýnda Yemen sularýnda 332 metre uzunluðunda petrol yüklü Fransýz bandýralý Lindburg  tankerine yapýldý, 2002 yýl önce Yemen sahilleri açýklarýnda bombalý terör saldýrýsýna uðrayan Fransýz tankeri Limburg, Arap Denizi bölgesindeki deniz ticaretinin  kesintiye uðramasýna, konteynýr trafiðinin yüzde 90 kesilmesine ve Yemen ekonomisi üzerinde olumsuz etkilere neden olmuþtur.

Korsanlar Temmuz 2003’de Malaka Boðazý, Sumatra kýyýlarý açýklarýnda LPG tankeri, gaz tankeri ve petrol tankerine ateþ açtýlar. 2003 yýlýnda Singapur’dan Penang’a giden Malezya bandýralý Penrider adlý 1 000 ton fuel oil taþýyan tanker Malezya’nýn Klang Limaný’ndan 12 mil açýkta balýkçý gemisi ile yaklaþan 14 korsanýn saldýrýsýna uðradý. Þubat 2003’de Hürmüz Boðazý’ndaki gemiler saldýrýya uðradý. 5 Kasým 2005 yýlýnda 151 yolcu ve 161 mürettebat  taþýyan Seabourn Spirit adlý yolcu gemisi Somali kýyýlarýna 80 mil açýkta saldýrýya uðradý. 13.06.2007’de Somali’de korsanlara ait 3 bot bir tankere yaklaþmýþ, gemi hýzýný arttýrmak ve güvertede gerekli önlemleri alarak korsanlar ile mesafeyi açmýþtýr. 10.06.2007’de Endonezya, Jakarta’da iki korsan demir atmýþ tankerin güvertesine kancalar kullanarak çýkmýþ, iki can kurtaran botu çalarak kaçmýþtýr. 07.06.2007’de korsanlar Mýsýr balýkçý gemilerine saldýrmýþ, 23 balýkçýyý esir almýþtýr.   

ICC Uluslararasý Denizcilik Bürosu'nun 2006 yýlý raporunda; 2005 yýlýnda dünyanýn çeþitli bölgelerinde büyük tonajlý gemilere toplam 239 korsan saldýrýsý düzenlendiði, 2006’da Malaka Boðazý’nda ise 11 korsan saldýrýnýn olduðu belirtilmiþtir. Söz konusu rapora göre son 4 yýl içerisinde ise saldýrýya uðrayan Türk gemilerinin sayýsýnýn 10 olduðu belirtilmiþtir.

Günümüzde korsanlýk olaylarýna karþý güvenlik önlemlerinin maliyeti bekçi köpekleri, korsan saldýrýlarýna karþý sigorta masraflarý  vb. yýllýk ortalama 16 milyar ABD Dolarýný bulmakta ve bu miktar artmaya devam etmektedir. Kuala Lumpur Korsanlýk Raporlama Merkezi 2004 yýlý raporunda; 2004 yýlý içerisinde 335 korsanlýk vakasýnýn raporlandýðýný ve son on yýl içerisinde korsan saldýrýlarýnýn iki katýna çýktýðý, 2003 yýlýnda Somali kýyýlarýnda 25 den fazla yaðmalama olayý olduðu 2004’de ise bu rakamýn iki katýna çýktýðý belirtilmektedir.  Ancak, 2005 yýlýnda 276 ve 2006 yýlýnda 239 gemiye saldýrýda bulunmasý alýnan güvenlik önlemlerinin faydalý olduðunu göstermektedir. Malaka Boðazý'nda korsanlýkla mücadele için Endonezya'nýn uluslararasý iþbirliði de artýyor. Bu iþbirliði esas olarak istihbarat paylaþýmý ve Endonezya, Singapur ve Malezya tarafýndan koordine edilen devriye hizmetleri þeklinde uygulanýyor.

Deniz ve limanlarda güvenliði saðlamak amacýyla alýnan uluslararasý güvenlik tedbirlerinden bazýlarý;

• IMO’nun A.741 (18) sayýlý kararýyla Kasým 1993 tarihinde kabul edilmiþ ve Mayýs 1994 tarihinde Denizlerde Can Emniyeti Uluslararasý Sözleþmesi SOLAS 1974’ün 9. Bölümüne eklenmiþ ve Türkiye dahil, 102 devlet tarafýndan  kabul edilerek 1 Temmuz 2004’ten itibaren yürürlüðe giren Uluslararasý Güvenlik Yönetim Kodu (International Safety Management Code (ISM Code)), “Uluslararasý Gemi ve Liman Tesisleri  Güvenlik Tüzüðü ( ISPS)”,
• International Maritime Organization (IMO) kararlarý (1983-Res. A.545, 1985-Res. A.584, 1986-MSC/Circ 443, 1986-MSC/Circ.754’,
• 1988-Seyir güvenliðine karþý yasa dýþý eylemlerin önlenmesine iliþkin konvansiyon (Convention for the Suppression of Unlawful Acts against the Safety of Maritime Navigation (SUA)),
• IMO A.922 (22) Kararý “Korsanlýk suçlarýnýn ve gemilerde silahlý soygun olaylarýnýn soruþturulmasý için çalýþma yöntemleri”,
• IMO A.924 (22) Kararý “Gemilerin güvenliðini, yolcularýn ve mürettebatýn can güvenliðini tehdit eden terör eylemlerinin önlenmesi ile ilgili kurallarýn gözden geçirilmesi”dir.

Uluslararasý bir çerçevede denizlerde terörü önleyecek ilk düzenleme olan ISM Code, gemilerin güvenli olarak yönetimini ve iþletilmesini saðlamak ve denizleri kirlilikten korumak için Uluslararasý Denizcilik Örgütü tarafýndan tesis edilen 13 maddelik bir kuraldýr. ISM Kodu, bayraklarý ne olursa olsun uluslararasý sularda çalýþan bütün gemiler için zorunludur. Bütün yolcu gemileri, petrol ve kimyasal madde taþýyan tankerler, dökme yük gemileri, likid gazla çalýþan tankerler ve 500 gros ton’un üzerindeki yüksek süratli yük gemileri 1 Temmuz 1998, 500 gros ton’un üzerindeki diðer bütün yük taþýyan gemiler 1 Temmuz 2002 tarihine kadar ISM sertifikasý almak zorundadýr. Ayrýca, 9 Ekim 2001’den itibaren NATO, Akdeniz Daimi Deniz Gücü STANAVFORMED ile Doðu Akdeniz’de “Active Endaveour”  harekatý baþlatýlmýþ olup, tüm Akdeniz’e geniþletilmiþtir.

Gemilerin güvenliðini, yolcularýn ve mürettebatýn can güvenliðini tehdit eden terör eylemlerinin önlenmesi ile ilgili kurallarýn gözden geçirilmesi” baþlýklý IMO Kararý A.924; gerek gemi üzerinde gerekse sahilde güvenliði arttýrarak gemilere karþý limandayken ya da seyir halindeyken yapýlabilecek terörist saldýrýlarý önlemek ve ortadan kaldýrmak amacýyla var olan uluslar arasý hukuksal ve teknik kurallarýn gözden geçirilmesi çaðrýsýnda bulunuyor.

Dünya denizlerinde yýlda yaklaþýk 15 milyon konteynýr sirkülasyonu ve 230 milyonun üzerinde seyahat olmaktadýr. ABD, Ocak 2002’de konteynýr gemilerinde güvenliði saðlamak amacýyla yüksek riskli konteynýrlarý belirleyen konteynýr güvenliðine iliþkin “Container Security Initiative (CSI)” uygulamasýný baþlatmýþ olup CSI, Avrupa, Kanada ve Asya’nýn birçok limanýnda uygulanmaya baþlanmýþtýr. Konteynýr gemilerinin yüklerinin elleçlendiði mega limanlar, Avrupa ve Asya’da yer almaktadýr. CSI; konteynýrlerý terörist ataklarýna karþý tehlikeli eþya ve silah açýsýndan tanýmlamakta ve kontrol etmektedir. Dünyada deniz taþýmacýlýðý ile sevk edilen yükün %1’den daha azý patlayýcýlar, radyoaktif maddeler ve diðer tehlikeli eþyalarý kontrol etmek için X ve Gama ýþýnlarý ile taranmaktadýr. CSI uygulamasýnýn 2006 yýlýnýn sonuna kadar dünyada 50 limana yaygýnlaþtýrýlmasý hedeflenmiþtir. CSI’nýn dünyada stratejik limanlarda uygulamasýnýn geniþletilmesi ve buna iliþkin resolüsyonlar çýkarýlmasý Dünya Gümrük Organizasyonu, Avrupa Birliði ve G8‘ler tarafýndan da desteklenmektedir.

Avustralya Hükümeti deniz güvenliðini saðlamak amacýyla 2004’de 4 yýldan fazla bir süre için 102 milyon Avustralya Dolarý tutarýnda bir dizi tedbir almýþtýr. Bunlardan baþlýcalarý: konteynýr muayenelerinin sayýsýný arttýrmak, liman gümrüklerindeki kapalý devre televizyon aðýnýn sayýsýný arttýrmak, gemi murettabatý için güvenlik kartý þartý getirmek, yolcu ve gemi mürettabatý için önceden soruþturma yapmak, gemi güvenlik görevlilerinin yetkilerini arttýrmak, patlayýcý ve diðer yasak maddeleri ortaya çýkarmak için tasarlanmýþ netron tarama teknolojisinden yararlanmak, ana limanlarda istihbarat toplamayý güçlendirmek ve yararlanmak ve tanker ve tehlikeli eþya taþýyan yüksek riskli gemiler için özel güvenlik programlarý geliþtirmektir.

Ayrýca, Terörizme karþý Gümrük-Ticaret Ortaklýðý (Customs-Trade Partnership Against Terrorism) ile mevcut riskleri görmek için gemi ve yükleri taramak için birçok yöntem geliþtirilmiþtir. “Dost veya Düþman Taný ((“Identify Friend or Foe”) transporderlerin gemilere monte edilmesi ile gemi kimliði, kayýtlarý, sahibi, seyir bilgileri, taþýdýðý yük, mürettebat vb. hakkýnda önemli bilgiler elde edilebilir. Söz konusu transporderler geliþmiþ radar veya fotograf teknikleri ile donatýlabilir. Denizde güvenliði arttýrmak için bölgelerin özelliðine göre geminin çýkýþ limaný, destinasyonu ve rotasýný dikkate alan güvenlik planlarý yapýlmalýdýr. Risk Yönetimi þirketleri, gemiler ve mega yatlar için yeterli güvenlik önlemlerini saðlamaktadýr. Denizcilik þirketleri güvenliði saðlamak amacýyla özel güvenlik hizmetleri kiralamaktadýr.

Sonuç olarak; Dünya ve ülkemiz denizlerinde deniz güvenliðinin saðlanmasý için alýnmasý gereken uluslararasý güvenlik tedbirlerinin dýþýnda alýnmasý gereken diðer önlemleri þu þekilde sýralayabiliriz: Etkin fiziksel güvenlik; iyi bir kriz yönetimi; ülkelerarasý karþýlýklý operasyonel yardým; etkin bir liman kontrol mekanizmasý; gemilerde, liman kuruluþlarýnda, kýyýda ve kýyýdan açýkta konumlanmýþ terminallerde güvenlik planlarýnýn hazýrlanmasý; denizcilik þirketlerinde iþe alýmlarýn ve güvenlik sorgulamasýnýn titizlikle yapýlmasý; yüklenme limanýndan varýþ limanýna kadar özellikle konteynýrlar için bir güvenlik zinciri oluþturulmasý; IMO standartlarýnýn ve sözleþmelerinin uygulanmasý konusunda  teknik iþbirliðinin geliþtirilmesi; korsanlýk raporlarýnýn standart formatta hazýrlanmasý; kýyý personeli ve gemi mürettebatýnýn eðitimi; ülkelerarasý ortak gözetim ve devriye; etkin bilgi toplama ve paylaþma; bölgesel ve uluslararasý iþbirliði içerisinde gerekli tedbirlerin alýnmasýnýn saðlanmasý ve yaygýnlaþtýrýlmasý; teknolojideki son geliþmelerden yararlanýlmasý ve teknoloji transferi (gece görüþü saðlayan ekipmanlar, ileri haberleþme teknolojisi vb.); Donanma/Sahil Güvenlik/Ýlgili birimlerden oluþan korsanlýða karþý merkez þebekelerinin ve kurtarma merkezlerinin kurulmasý olup ayrýca, bölgelerin ve ülkelerin yük trafiklerinin özelliðine göre uygun tedbirler alýnmalýdýr.

* Bu makale Ambar Dergisi Temmuz 2007 sayýsýnda yayýmlanmýþtýr.